6 tháng 2, 2013

Rắn trong nghệ thuật điêu khắc Champa


Rắn trong nghệ thuật điêu khắc Champa


Các loài rắn độc được xem là loài bò sát nguy hiểm, 
không mấy người có thiện cảm với chúng, tuy nhiên, 
ở nhiều nước trong vùng Đông Nam Á theo tín ngưỡng 
Ấn Độ giáo, rắn xuất hiện trong thần thoại với tư cách 
là một linh vật và được thể hiện qua các tác phẩm điêu khắc 
sống động tại các đền thờ.

Trong nghệ thuật điêu khắc Champa, rắn xuất hiện dưới hai tên gọi, đó là Sésa và Naga.
Theo thần thoại Ấn Độ, Sésa là vua của loài rắn. Rắn thần Sésa sống ở đại dương vũ trụ Ananta, có trách nhiệm phục vụ và bảo vệ thần Vishnu. Đôi khi Sésa còn được đồng nhất với Ananta, biểu tượng của của cõi vô tận và sự bất diệt. Hình tượng rắn thần Sésa thường gắn với thần Vishnu trong đề tài “Đản sinh Brahma”.
Bức phù điêu trên trán tiền sảnh đền thờ Mỹ Sơn E1, được làm bằng sa thạch màu vàng nâu, kích thước 218cm x 114cm x 23cm, đang trưng bày tại Bảo tàng ĐK Chăm Đà Nẵng, ký hiệu 17.8, diễn tả thần Vishnu nằm nghiêng trên lưng con rắn thần Sésa 7 bảy đầu, bồng bềnh trên biển vũ trụ Ananta; từ rốn thần Vishnu mọc ra một đóa hoa sen, trên đóa hoa sen là thần Brahma có 4 đầu ngồi xếp bằng. Đây là đề tài quen thuộc trong thần thoại Ấn Độ giáo: “Đản sinh Brahama”. Phía sau thần Vishnu có một tu sĩ râu dài, hai bàn tay ông ta đưa ra phía trước trong tư thế chúc phúc. Ở hai đầu bức phù điêu có hai vị thần chân chim, mỗi vị thần cầm hai con rắn trên tay, đầu đội mũ mukuta, một số nhà nghiên cứu cho rằng đây là hai chim thần Garuda có đầu người (H.1).
Một bức phù điêu Đản sinh Brahma khác đang trưng bày tại Bảo tàng ĐK Chăm Đà Nẵng ký hiệu 17.4, tìm thấy tại Phú Thọ (Quảng Ngãi), được làm bằng sa thạch xám, dài 185cm, cao72cm,  thể hiện thần Vishnu có 4 cánh tay nằm trên lưng rắn Sésa 7 bảy đầu, bố cục của phù điêu nầy khác với phù điêu Đản sinh Brahma Mỹ Sơn, cuốn hoa sen mọc ra từ rốn thần Vishnu được 2 thiên thần đỡ lấy và nâng lên,
Phù điêu hình lá đề đang trưng bày tại BTĐK Chăm Đà Nẵng, ký hiệu 18.4, thể hiện Vishnu ngồi trên lưng rắn Naga, tìm thấy tại Trà Kiệu, được làm bằng sa thạch xám, phù điêu cao 140cm, thể hiện thần Vishnu có  4 tay, ngồi xếp bằng trên thân rắn Naga cuộn tròn 9 khúc, 13 chiếc đầu rắn vươn lên phía sau thần và xòe ra như một chiếc tán để bảo vệ cho Thần (H.2).
Tại BTĐK Chăm Đà Nẵng còn có phù điêu ký hiệu 17.3, được làm bằng sa thạch xám, hình vuông, kích thước 75cmX75cm, được tìm thấy tại Phong Lệ (Hòa Vang, Đà Nẵng) thể hiện thần Vishnu ngồi theo kiểu Java trên một chiếc bệ, giữa 2 nhóm rắn Naga, mỗi con rắn có 3 đầu, mặt trước của chiếc bệ chạm 5 đầu rắn Naga.
Trong cuộc khai quật khảo cổ học quanh chân tháp Dương Long (Bình Định) vào năm 2006, Bảo tàng Tổng hợp Bình Định đã phát hiện được nhiều tác phẩm điêu khắc thể hiện rắn Naga. Rắn Naga ở tháp nhóm tháp Dương Long được chạm trổ rất chi tiết, đa dạng về kiểu dáng, phân bố khá dày từ chân tháp lên đến các cửa giả, cửa chính, các ô khám, xung quanh các tầng mái. Các nhà nghiên cứu cho rằng việc thể hiện rắn Naga tháp Dương Long là một hiện tượng đặc biệt trong nghệ thuật điêu khắc Champa.
          Hình tượng rắn Naga còn được thể hiện như một chiếc dây Bà la môn vắt ngang vài của thần Ganesa.  Câu chuyện về chiếc dây Bà la môn trên vai thần Ganesa cũng khá độc đáo: Thần Ganesa mặc dù có thân hình khá đồ sộ nhưng lại cưỡi một con chuột cống, trong một lần Thần đi dự lễ tế về, đang ngon giấc trên lưng chuột cống, bỗng xuất hiện một con rắn hổ mang, rắn thôi miên con chuột và nuốt chửng chú chuột, thần Ganesa mất vật cưỡi, nổi giận giết chết con rắn và vắt ngang vai làm vật trang trí, về sau, dây rắn Naga trở thành hình tượng quen thuộc trên các pho tượng thần Ganesa và cả một số tượng thần Dvarapala...
Naga còn được thể hiện chung với hình tượng chim thần Garuda. Theo thần thoại Ấn Độ, Naga là loài rắn thần sống ở đại dương sâu thẳm, loài nầy rất thông minh nhưng quỷ quyệt, trong một lần tranh tài với loài chim thần Garuda, Vinata là mẹ của Naga đã lừa bịp nên mẹ của Garuda phải thua cuộc, theo thỏa thuận cuộc thi, kẻ thua cuộc phải chịu làm nô lệ cho bên thắng cuộc, do đó, mẹ Garuda phải làm nô lệ cho loài Naga. Uất ức vì bị mắc lừa, về sau Garuda thường hay bắt loài Naga ăn thịt để trả thù... Để nói lên sự tích đó, phần lớn các pho tượng Garuda trong điêu khắc Champa thường thể hiện chim thần đang ngậm một hoặc vài con Naga trong miệng (H.3).
Có một vài phù điêu kết hợp Naga với Garuda, nhưng không phải cảnh Garuda ngậm Naga, tại Bảo tàng Lịch sử thành phố Hồ Chí Minh đang trưng bày một bức phù điêu ký hiệu BTLS.5972, tác phẩm được tìm thấy tại Trà Kiệu được làm bằng sa thạch cao 96cm, rộng 95cm, thể hiện Naga vươn cao 5 chiếc đầu như một cái tán sau lưng Garuda, giống như bố cục Naga bảo vệ Vishnu. Naga được thể hiện với gương mặt khá dữ dằn, trên đầu có mào, mắt lồi tròn, miệng nhe răng nanh như đe dọa (H.4).

          Trong điêu khắc Champa còn có một số phù điêu hoặc tượng rắn riêng lẽ, tuy nhiên không sinh động bằng các tác phẩm kết hợp rắn với các nhân vật khác, gắn với các sự tích trong thần thoại Ấn Độ...

------
Tài liệu tham khảo:
- Le Musée de Sculpture Cham de Đà Nẵng.Edition de l’ AFAO, Paris 1997.
- Huỳnh Thị Được - Điêu khắc Chăm và Thần thoại Ấn Độ, NXB Đà Nẵng- 2005.
- Nguyễn Thanh Quang- Rắn Naga: yếu tố văn hóa Khơme trong điêu khắc Chăm tháp Dương Long . Báo Bình Định 3/4/2007
Phù điêu Đản sinh Brahma

Thần Vishnu

 Garuda ngậm rắn Naga

Garuda - Naga


24 nhận xét:

  1. Nhân dịp Tết QUÝ TỴ 2013 , anh chúc em cùng quý quyến một năm tràn đầy hy vọng và AN KHANG THỊNH VƯỢNG . Thân

    Trả lờiXóa
    Trả lời
    1. Cám ơn anh đã có lời chúc tốt đẹp.
      Chúc anh cùng gia quyến năm mới an lành, hạnh phúc!

      Xóa
  2. Thu Điệp ghé thăm Anh đêm 30.... CHÚC ANH LUÔN AN LÀNH HẠNH PHÚC NHÉ !

    Trả lờiXóa
    Trả lời
    1. Em đến thăm anh đêm 30...
      ĐẦU XUÂN NHIỀU NIỀM VUI NHÉ THU ĐIỆP!

      Xóa
  3. CHÚC MỘT NĂM MỚI MẠNH KHỎE, NHIỀU THÀNH CÔNG VÀ MAY MẮN

    Trả lờiXóa
    Trả lời
    1. Cám ơn anh. Chúc anh cùng gia đình năm mới an khang, hạnh phúc!

      Xóa
  4. Vui qúa năm mới tìm được blog anh Tư rồi, rắn là một loài vật vật có thể giết người và có thể cứu người nên trong ngành dược có biểu tượng cây gậy với đầu rắn, dù gì em vẫn sợ nhất là con rắn dù cọp beo cũng rất sợ nhưng mấy con đó mình khó gặp nó còn rắn mình có thể gặp bất cứ lúc nào.
    Năm mới sang em chúc anh Tư luôn mạnh khỏe - thành công - cát tường nha!

    Trả lờiXóa
    Trả lời
    1. Chúc Chân Như cùng gia đình mùa xuân an lạc!

      Xóa
  5. Trả lời
    1. Hôm mồng 2 em cùng gia đình có ra Huế, nhưng thuê taxi đi về trong ngày nên không đến anh được.

      Xóa
  6. Bác Tư đón tết có vui nhiều không?
    QH kính chúc anh một mùa xuân, mùa Valentine thật vui và ấm áp nhé!

    Trả lờiXóa
    Trả lời
    1. Tết nầy cũng như Tết trước. Chúc QH cùng gia đình mùa xuân an lạc!

      Xóa
  7. Yêu mãi yêu hoài chưa hết yêu
    Cuộc đời như mảnh đất phì nhiêu
    Gieo bao nhiêu hạt thêm xanh tốt
    Hạt mọc xong rồi hạt lại gieo

    Chúc anh Tư mùa va lung tung tràn ngập yêu thương, đong đầy hạnh phúc nhé ! (~_~)

    Trả lờiXóa
    Trả lời
    1. Cám ơn Bạch Dương tặng thơ đầu năm.
      Những ngày đầu xuân nhiều niềm vui nhé BD!

      Xóa
  8. - Anh Tư ui, đến hôm nay em gái mới sang thăm anh và chúc Tết anh được, muộn thì đã muộn quá rồi, nhưng còn "mùng" là còn Tết anh hén. Hihi

    - Em chúc anh cùng gia đình năm mới cát tường, dồi dào sức khỏe, hạnh phúc ngập tràn, thịnh vượng an khang, và:

    XUÂN đáo xuân khai TÀI như ý
    HẠ lai thịnh vượng PHÚC mãn đường
    THU khứ bình an LỘC đắc chí
    ĐÔNG hồi tứ quý THỌ an khương

    Trả lờiXóa
    Trả lời
    1. Cám ơn DH đã tặng bài thơ hay và rất có ý nghĩa trong đầu năm mới.
      Chúc DH cùng gia đình luôn an lành, hạnh phúc và thịnh vượng!

      Xóa
  9. EM SANG CHÚC TẾT ANH ĐÂY

    Chúc nhau năm mới vạn niềm vui

    Mừng đón nàng xuân thắm nụ cười

    Năm mới chúc nhau nhiều hạnh phúc

    Mới màu áo trẻ đời thêm tươi



    Vạn an may mắn đến mọi nhà

    Sự việc công danh cũng vươn xa

    Như đón vào lòng tình yêu đến

    Ý toại công thành xuân nở hoa

    HỮU NGHIỆM ( SƯU TẦM )


    minhlatiennu

    Tổng số bài gửi: 1284
    Join date: 03/07/2010

    Về Đầu Trang

    Trả lờiXóa
    Trả lời
    1. Cám ơn bài thơ Nghiệm sưu tầm đầy ý nghĩa.
      Chúc Nghiệm cùng gia đình luôn an vui, hạnh phúc, thuận lợi trong công việc!

      Xóa
  10. GIỜ KHUYA RÙI , SÁNG MAI ANH EM MÌNH GẶP NHAU , NÓI CHIỆN SAU NHÉ

    Trả lờiXóa
  11. ANH ƠI SÁNG HÔM MÙNG 6 TẾT ANH CÓ GHÉ NHÀ SÁCH ĐÀ NẴNG KHÔNG
    ZỊ ?

    Trả lờiXóa
    Trả lời
    1. Sáng mồng 6 Tết thì không đến nhưng buổi chiều đến thì không thấy Nghiệm đâu cả, mua một quyển sách rồi zìa.
      Nghiệm trực theo ca hay cả ngày vây?

      Xóa
  12. Em chào anh, lâu rồi mới gặp lại anh, trước đây em cứ nghĩ anh là nhà văn nhà thơ đấy ạ.Chúc anh năm mới mạnh khỏe và hạnh phúc ạ.Mời anh qua thăm nhà em nhé, em vừa mới sang đây ạ

    Trả lờiXóa
    Trả lời
    1. Chào Xa Vắng. Rất vui gặp lại XV.
      Chúc XV cùng gia đình năm mới an lành, hạnh phúc.

      Xóa
  13. Sáng nay mùng tám tháng ba,
    Vào thăm Blog nhớ anh "chưa già"
    Kim Dung gõ cửa vào nhà,
    Chúc anh không già, Chúc chị đằm duyên.

    Trả lờiXóa

lời bình mới